Kontrollü Yıkım ve Söküm

Kontrollü yıkım ve söküm, bir yapının tamamını ya da bir bölümünü, çevresindeki her şey yerinde durmaya devam ederken önceden kararlaştırılmış bir sırayla almaktır. Eskişehir'de bize gelen işlerin büyük kısmı komple bina yıkımı değil; ayakta kalacak bir yapının içinden bir bölümün çıkarılması oluyor. Apartman altındaki dükkânın iç bölmelerinin kaldırılması, döşemede asansör ya da merdiven boşluğu açılması, atölyede eski makine temelinin sökülmesi, teras katta sonradan eklenmiş bölümün alınması, saha betonunun belli bir bölgede kaldırılması. Hepsinde sorun aynı: giden parça gidecek, kalan parça yerinde ve sağlam duracak. Aşağıda bu işi sahada nasıl yaptığımızı, hangi kararı neye bakarak verdiğimizi ve nerelerde işin ters gittiğini yazdım.

Kontrollü yıkımı kırıp dökmekten ayıran şey

Klasik yıkımda yapı bir bütün olarak devrilir; enerjiyi makine verir, sonucu yer çekimi belirler. Kontrollü yıkımda ise yapının yük taşıma düzenine dokunmadan, taşınan yükü sırayla azaltarak ilerlersiniz. Pratikte bu, ters inşaat sırası demektir: en son yapılan en önce sökülür. Çatı örtüsü, sonra çatı taşıyıcısı, sonra üst kattaki dolgu duvarlar, sonra o katın döşemesi. Aşağıdan başlayıp yukarıyı ayakta tutmaya çalışmak, işin en sık yapılan ve en pahalıya patlayan hatasıdır.

Kontrollü sökümde üç iş tekniği birlikte kullanılır: kesme (elmas testere, karot, tel), sökme (bağlantıyı çözüp parçayı bütün olarak alma) ve kırma (kırıcıyla ufalama). Doğru iş, bu üçünün oranını doğru kurmaktır. Ne kadar çok keserseniz iş o kadar sessiz, temiz ve öngörülebilir olur; ne kadar çok kırarsanız iş o kadar hızlı ama titreşimli ve tozlu olur. Biz bu oranı yapının yaşına, bitişiğindeki komşuya ve çalışma saatine göre kuruyoruz.

Keşifte ilk sorduğumuz soru: bu eleman ne taşıyor

Bir duvarı ya da döşeme parçasını almadan önce cevaplanması gereken tek bir soru var: bu eleman kendinden başka bir şey taşıyor mu? Sıva atıldıktan sonra 20 santimlik bir betonarme perde ile 19'luk tuğla duvar müşteriye aynı görünür. Ayırmak için önce varsa mimari ve statik projeye bakıyoruz. Proje yoksa sıvayı lokal olarak açıp gövdeye bakıyor, donatı tarayıcı ile içindeki demirin varlığını ve aralığını kontrol ediyor, gerekirse küçük çaplı karot alıp kesitin gerçekte ne olduğunu görüyoruz. Tuğla duvarın içinden düzenli aralıklı donatı çıkıyorsa o duvar dolgu değildir.

Kolon, kiriş, betonarme perde ve taşıyıcı döşemede statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan iş yapmıyoruz. Bu bizim tercihimiz değil, işin kuralı. Taşıyıcı sisteme onaysız müdahale hem binanın deprem davranışını bozar hem de sorumluluğu doğrudan işi yapanın ve mal sahibinin üstüne bırakır. Onay geldiğinde de sıra sabittir: önce takviye, sonra kesim. Yani çelik çerçeve, gömlekleme ya da geçici destek sistemi kurulup yük aktarımı sağlanmadan hiçbir taşıyıcı kesite dokunulmaz. "Önce keselim, takviyeyi sonra yaparız" diyen kimseyle çalışmıyoruz.

Parçalı söküm: sıra, parça boyu ve askı

Parçalı sökümde işin kalitesi, parçayı ne kadar büyük alacağınıza karar verirken belli olur. Parça boyunu üç şey belirliyor: kaldırma kapasiteniz, parçanın çıkacağı yol ve parçanın altındaki döşemenin taşıyabileceği yük. Kat içindeki bir kesim parçasını asansörle indiremezsiniz; merdiven sahanlığındaki dönüş ölçüsü çoğu zaman parça boyunun gerçek sınırıdır. Bu yüzden keşifte kesim planını çıkarmadan önce çıkış güzergâhını yürüyerek ölçüyoruz.

Kesilen parça, kesim tamamlanmadan önce askıya alınır. Betonarme parçaya kimyasal ya da mekanik dübelle mapa takılır, halat ya da zincirle vince, kaldırma kolonuna veya üstteki taşıyıcı noktaya bağlanır. Döşemede boşluk açarken sıra şudur: önce kenar kesimler, orta hat en son, parça aşağı kontrollü indirilir. Serbest düşürme, alt kattaki döşemeye darbe yükü bindirir ve genellikle asıl hasar orada oluşur. Betonarme parçanın ağırlığını kesim öncesi hesaplıyoruz; kesit kalınlığı ve donatı beklenenden fazla çıktığında parça hesaptan ağır gelir, o zaman kesim durdurulup parça daha küçük dilimlere bölünür. Bu, sahada en sık karşımıza çıkan plan değişikliğidir ve inat edilecek bir yer değildir.

Kırıcı sınıfları ve hangi işte hangisini kullanıyoruz

Kırıcı seçimi bir güç meselesi değil, titreşim bütçesi meselesidir. İşi bitirecek en küçük kırıcıyı seçmek doğru olandır; gereğinden büyük kırıcı işi hızlandırmaz, komşunun sıvasını çatlatır.

• 5-10 kg sınıfı el kırıcıları: sıva sökümü, şap kaldırma, ince bölme duvar, tavan altındaki lokal işler. Geri tepmesi düşük olduğu için baş üstü çalışmada tercih edilir.
• 15-25 kg sınıfı: tuğla ve gazbeton duvar, ince betonarme dolgu, kalın şap ve grobeton. Kat içi işlerin çoğu bu sınıfta biter.
• 25-40 kg yer kırıcıları: kalın grobeton, temel üstü dolgular, saha betonu. Kat içinde kullanıldığında döşemeye giden titreşim ciddi seviyeye çıkar, bu yüzden zemin ve bodrum dışında zorunlu olmadıkça kullanmıyoruz.
• Makine ucu hidrolik kırıcı: mini ekskavatör sahaya ve kata girebiliyorsa iş hızlanır. Burada belirleyici olan makinenin gücü değil, döşemenin makine ağırlığını taşıyıp taşımadığıdır. Taşımıyorsa konu kapanmıştır.
• Hidrolik beton kırma çenesi (makas): betonu ezerek ayırır, donatıyı açığa çıkarır. Darbeli kırıcıya göre çok daha az titreşim üretir. Bitişik komşusu hassas olan işlerde kırıcı yerine bunu kullanmayı tercih ediyoruz.

Kırıcının hiç girmediği yerler de var: kalın kesitli, yoğun donatılı elemanlarda kırıcı hem yavaş kalır hem de donatı kesilmeden beton ufalandığı için ortaya kontrol edilemeyen bir demir yumağı çıkar. Orası kesme işidir.

Halatla kesit ayırma: elmas tel testere

Elmas tel, üzerine elmas boncuklar dizilmiş çelik halatın kesilecek kesitin etrafında döndürülmesiyle çalışır. Kesite iki karot deliği açılır, tel bu deliklerden geçirilerek halka haline getirilir, kılavuz makaralarla yönlendirilir ve tahrik ünitesi teli sürekli gerginlikte döndürür. Kesme boyunca su verilir; su hem elmas boncuğu soğutur hem tozu bağlar.

Tel testereyi tercih etmemizin iki nedeni var. Birincisi kalınlık sınırı olmaması: duvar testeresi pala çapının izin verdiği derinliğe kadar keser, tel testerede pratikte böyle bir sınır yoktur. Kalın temel blokları, ağır donatılı perdeler, makine temelleri, istinat ve silo kesitleri bu yüzden tel işidir. İkincisi titreşim üretmemesi: darbe yok, sadece sürekli ve düşük bir çalışma sesi var. Bitişik nizamda, çalışan bir işyerinin yanında ya da hassas ekipmanın bulunduğu bir mekânda tek gerçekçi yöntem çoğu zaman budur.

Bu işin de kendine göre riskleri var, saklamıyorum. Kesilen parça kendi ağırlığıyla oturmaya başlarsa teli sıkıştırır; bu yüzden parça ya asılı tutulur ya da kesim hattı kamayla açık tutulur. Sıkışan tel kopabilir, kopan tel de savrulur. Kesim hattının uzantısında kimse durmaz, bariyer kurulmadan tahrik ünitesi çalıştırılmaz. Diğer başlık su: kesme suyu çamurludur, kat içinde toplanmazsa alttaki komşuya iner ve iş sizin işinizden çıkıp tazminat konusuna döner. Sünger set, kenar bariyeri ve vakumlu su toplama olmadan kat içinde tel çalıştırmıyoruz.

Komşu yapıya etki: titreşim, toz, ses ve su

Eskişehir'in çok yerinde yapı stoğu bitişik nizam. Odunpazarı'nın eski dokusunda komşu duvarın yaşı ve durumu tek başına yöntem seçtirir; Tepebaşı tarafındaki eski betonarme bloklarda ise kat içindeki dolgu duvarların bir kısmının sonradan eklendiğini, projeyle uyuşmadığını sık görüyoruz. İkisinde de aynı şeyi yapıyoruz: işe başlamadan önce komşu duvarları, tavanları ve varsa mevcut çatlakları tarihli fotoğrafla kayda geçiriyoruz. Bu adım atlanırsa iş bittikten sonra "bu çatlak sizden oldu" tartışmasının kazananı olmaz.

Toz tarafında sulu kesim, kesim noktasında toz emiş, kapı ve pencerelerde naylon bariyer, geçiş bölgelerinde çift örtü kullanıyoruz. Toz tamamen bitmez; azalır ve dışarı çıkması engellenir. Ses tarafında ise en etkili önlem yöntem değişimi: kırıcı yerine kesme, büyük kırıcı yerine makas. Bunun mümkün olmadığı yerlerde apartmanın çalışma saatlerine uyuyoruz; sabah erken, akşam geç ve pazar günleri kırıcı çalıştırmıyoruz. Söküm öncesi elektrik, su ve doğalgazın kesilmesi, hatların kör tapa ile kapatılması ayrı bir başlık; doğalgaz kesimini yetkili birim yapar, o hatta biz dokunmuyoruz. Eski yapılarda izolasyon malzemesinde ya da çatı örtüsünde asbest şüphesi varsa iş bizde durur, o malzemenin sökümü ve bertarafı lisanslı firmanın işidir.

Moloz tahliyesi ve saha lojistiği

Söküm işleri kırmayla değil, molozla biter. Betonarme moloz metreküpte kabaca 2,2-2,4 ton gelir; tuğla ve sıva molozu daha hafiftir ama hacim kaplar. Bu yüzden en temel kural şu: kat döşemesinde moloz biriktirilmez. Bir odaya yığılan moloz, döşemeye tasarım yükünün çok üstünde noktasal yük bindirir. Molozu çıktığı hızda aşağı indirmek, işin bir parçası değil, güvenliğin kendisidir.

Kat içi taşımayı işin hacmine göre çuval, el arabası ya da moloz bacasıyla yapıyoruz. Bina asansörünü moloz taşımak için ancak yönetim açıkça izin verirse ve kabin koruma altına alınırsa kullanıyoruz; aksi halde kabin ve kapı hasarı kaçınılmaz. Dışarıda konteynerin duracağı yer, dar sokaklarda çoğu zaman işin en zor kısmı: konteyner konulamıyorsa küçük araçla çok seferli tahliyeye geçiyoruz, bu da süreyi uzatır. Yol işgali gerekiyorsa izni önden almak gerekir. Molozdan çıkan demiri ayırıyoruz, hurda ayrı gider. Hafriyat ve inşaat atığı yalnızca belediyenin gösterdiği döküm sahasına götürülür; boş araziye dökme diye bir seçenek gündemimizde yok.

Fiyat neye göre belirleniyor

Bu işin liste fiyatı yok, çünkü aynı metrekare iki ayrı binada iki ayrı iştir. Teklifi belirleyen kalemler şunlar:

• Metraj: duvarda metrekare, kesimde tül metre, kırımda metreküp. İşin birimi bile yönteme göre değişir.
• Kesit kalınlığı: kalınlık arttıkça yöntem değişir; kırıcıdan testereye, testereden tele geçiş maliyeti doğrudan değiştirir.
• Donatı yoğunluğu: demir sıklaştıkça elmas segman tüketimi ve kesim süresi artar. Perde ve temelde bu fark belirgindir.
• Beton sertliği ve agrega: eski dökümlerde sert çakıl agregaya denk gelmek kesim hızını düşürür.
• Erişim: kat, merdiven genişliği, asansör durumu, iskele veya vinç ihtiyacı, sahaya araç girip giremediği.
• Çalışma penceresi: iş gece mi yapılacak, hafta sonu mu, dükkân kapalıyken mi. Dar pencere ekip ve süre planını değiştirir.
• Moloz: hacmi, kat içi taşıma mesafesi, konteyner konabiliyor mu, döküm sahasına mesafe.
• Şantiye altyapısı: yerinde su ve elektrik olup olmadığı. Yoksa jeneratör ve su ikmali işin içine girer.

Telefonda rakam söylemiyoruz. Yerinde bakmadan verilen rakam ya müşteriyi ya bizi yanıltır, ikisi de iş ortasında çıkan tartışmaya dönüşür. Keşif için 0532 659 32 46 numarasından ulaşabilirsiniz; varsa yapının projesini, yoksa duvarın ve mekânın fotoğraflarını önden görmek keşfi kısaltır.

Sık Sorulan Sorular

Kolonu kaldırıp yerine çelik profil koyabilir misiniz?

Statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan hayır. Kolon, kiriş ve betonarme perde taşıyıcı sistemin parçasıdır; kaldırılması ya da yerinin değiştirilmesi mühendislik hesabı ve onay ister. Onaylı bir proje geldiğinde işi yapıyoruz, ama sırayı bozmuyoruz: önce projede tarif edilen takviye ve geçici destek kurulur, yük aktarımı sağlanır, ondan sonra kesim başlar.

Kaldıracağım duvarın taşıyıcı olup olmadığını nasıl anlarım?

Kalınlığa ve boyaya bakarak anlaşılmaz. Elimizde proje varsa oradan okuruz. Proje yoksa sıvayı lokal olarak açar, gövdeye bakar, donatı tarayıcı ile içindeki demiri kontrol ederiz; gerekirse küçük çaplı karot alıp kesiti gözle görürüz. Bu tespit yapılmadan hiçbir duvara vurmuyoruz, çünkü bir kez kırıldıktan sonra geri koymanın maliyeti tespitin maliyetinin çok üstündedir.

Bitişik dairede insanlar oturuyor, iş yapılabilir mi?

Yapılabilir, ama yöntemi komşu belirler. Bu tür işlerde darbeli kırıcıyı asgariye indirip elmas testere, karot ve gerekiyorsa tel testere ile ilerliyoruz; titreşim üretmeyen yöntem daha yavaş ve daha maliyetlidir ama komşu duvarında çatlak açmaz. İşe başlamadan komşu tarafındaki mevcut durumu fotoğrafla kayda alıyor, çalışma saatlerini bina yönetimiyle netleştiriyoruz.

Molozu siz mi kaldırıyorsunuz?

İstenirse evet, teklife dahil ediyoruz. Kat içi taşıma, konteyner temini ve belediyenin gösterdiği döküm sahasına nakil birlikte planlanır. Molozun sahada kalması isteniyorsa onu da yaparız ama molozun kat döşemesinde biriktirilmesine izin vermiyoruz; hacim büyükse tahliye işle eşzamanlı yürür.

İş ne kadar sürer?

Süreyi kesim metrajından çok erişim ve moloz belirler. Kat içindeki bir bölme duvar sökümü ile aynı metrajdaki bir betonarme perde kesimi arasında kat kat fark olur. Keşifte size tek bir gün sayısı değil, aşamaların sırasını ve hangi aşamanın neye bağlı olduğunu söylüyoruz; çünkü konteyner gecikmesi ya da sıva altından çıkan beklenmedik bir kolon programı doğrudan değiştirir.

Tel testere ile normal kırıcı arasında seçimi neye göre yapıyorsunuz?

Üç şeye bakıyoruz: kesit kalınlığı, donatı yoğunluğu ve komşunun hassasiyeti. Kesit inceyse ve etraf müsaitse kırıcı hem hızlı hem ekonomiktir. Kesit kalınlaştıkça ya da donatı sıklaştıkça kırıcı verim kaybeder, orada testere devreye girer. Kalınlık testerenin pala derinliğini aşıyorsa ya da titreşim hiç istenmiyorsa tel testereye geçeriz.

Ruhsat veya izin gerekiyor mu?

Bina bütününün yıkımı ve taşıyıcı sisteme müdahale içeren işler ilgili belediyenin iznine ve onaylı projeye tabidir; bu evrakların takibi mal sahibinin sorumluluğundadır, biz gerekli belgeleri görmeden işe başlamıyoruz. Taşıyıcı olmayan dolgu duvarların kaldırılması, şap ve sıva sökümü gibi işlerde genelde bina yönetiminin bilgilendirilmesi ve çalışma saatlerine uyulması yeterli oluyor. Emin olmadığınız durumda keşifte birlikte netleştiririz.