Asansör Boşluğu Kesimi

Asansör boşluğu kesimi, ayakta duran bir binanın betonarme döşemelerini kat kat delip asansör kuyusunun düşey boşluğunu açma işidir. Tek bir delik değil, aynı eksende buluşması gereken bir dizi boşluktur. Zorluğu burada: her katta ayrı ayrı doğru kesmek yetmez, hepsinin tek bir düşey tüp oluşturması gerekir. Eskişehir'de en çok karşımıza çıkan hâli, asansörsüz yapılmış 4-6 katlı apartmanlara sonradan asansör eklenmesi. Odunpazarı ve Tepebaşı'ndaki eski yapı stoğunda merdiven kovasının göbeği kuyu olarak kullanılıyor; yetmediğinde kuyu binanın dışına çelik konstrüksiyonla alınıyor ve bu sefer her katta kapı boşluğu açılıyor. İki durumda da beton kesme işini biz yapıyoruz, asansörün montajını yetkili asansör firması yapıyor. Aşağıda işi sahada nasıl yaptığımızı, hangi kararı neye göre verdiğimizi ve işin nerelerde ters gittiğini yazdım.

Bu iş nerede karşınıza çıkar

Akla önce apartman geliyor ama saha daha geniş:

• Mevcut apartmana sonradan asansör: Merdiven kovasının göbeği ya da sahanlığın bir bölümü kuyuya çevriliyor. En zor tip bu; bina dolu, merdiven tek geçiş yolu.
• Bina dışına çelik kuyu: İçeride yer yoksa kuyu dışarıda kuruluyor; biz her katta kat kapısı boşluğunu, gerekiyorsa döşeme kenarını kesiyoruz.
• İş yeri, poliklinik, otel, fabrika idari binası: Ruhsat ya da erişilebilirlik gereği sonradan asansör kararı çıkıyor, çoğu zaman bina çalışırken.
• Yeni yapıda revizyon: Asansör markası değişince kuyu ölçüsü değişmiş, beton dökülmüş. Geri dönüşü kesim.
• Parça işler: Makine dairesi halat deliği, kuyu dibi betonunun sökülmesi, lento kotunun düşürülmesi.

Hiçbiri "gel bak, kes" işi değil; önce ne kesileceğine değil, neyin kesilemeyeceğine bakıyoruz.

İlk soru: kestiğim yer taşıyıcı mı

Asansör boşluğu genelde döşeme plağı içinde açılır. Döşeme de yük taşır ama yükünü kirişe, oradan kolona aktarır; boşluk açınca yük yolu değişir ve plak yeni bir kenar kazanır. Bu yönetilebilir. Yönetilemeyecek olan, boşluğun köşesine bir kolonun, kirişin ya da perde parçasının girmesidir.

Kuralımız net: kolon, kiriş ve taşıyıcı perdede statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan kesim yapmıyoruz. Onay yoksa iş orada durur, "bir köşesi, iki santim" pazarlığına girmeyiz. Bunu kaba davranmak için değil, o iki santimin hangi donatıyı kestiğini gözle kimsenin bilemeyeceği için yapıyoruz. Onay geldiğinde projede ne tarif edilmişse uygularız: boşluk çevresine çelik çerçeve, ilave kiriş, epoksi ankrajlı levha. Karar mühendisin, uygulama bizim.

Eski binalarda çoğu zaman betonarme projesi yok. O zaman donatı tarama cihazıyla plakta ve muhtemel kiriş hattında demir yerleşimini çıkarır, gerekirse beton sınıfı için karot numunesi alırız. Bu veriler mühendisin işine yarar, tek başına bize kesim izni vermez. Aynı taramayı tesisat için de yaparız; döşemenin içinden ısıtma borusu ya da pis su kolonu çıkması sık görülen bir sürprizdir, boşluğun eksenini birkaç santim kaydırmak borunun içine testere sokmaktan ucuza gelir.

Kot ve şakül kontrolü: bütün katları tek eksene oturtmak

Kesimden önceki en önemli iş, kuyunun düşey eksenini binaya işlemektir. Kat kat ölçü alıp kat kat kesmek bu işin en yaygın hatasıdır; eski binalarda katlar üst üste tam oturmaz, merdiven duvarı bir katta üç santim içeri, bir katta iki santim dışarı çıkabilir. Duvardan ölçü alarak ilerlerseniz on metrede toplam sapma asansörün kabul edemeyeceği seviyeye çıkar.

Biz şöyle çalışıyoruz: en üst kattan iki dik referans aks belirlenir, bu akslar şakül ya da nokta lazerle bütün katlara indirilir. Her katta boşluğun dört kenarı bu akslardan işaretlenir, sonra çapraz ölçü alınarak gönye kontrol edilir. İki köşegen eşit değilse kuyu paralelkenar demektir ve ray hizası bozulur. İşaretleme bitince bütün katlar tek tek gezilip kontrol edilir; kesim başlamadan önceki bu tur, işin en sessiz ama en belirleyici saatidir.

Kot tarafında da aynı titizlik gerekir. Kuyu dibi çukurunun derinliği, her kattaki kat kapısı eşik kotu ve en üstteki baş boşluğu birbirine bağlıdır. Klasik kaza, ölçünün bir katta kaba beton üstünden, başka bir katta şap ya da seramik üstünden alınmasıdır; kaplama kalınlıkları farklıysa iki katın eşiği tutmaz. Bu yüzden bütün kotları tek referans noktasına bağlar, kaplama paylarını ayrı satır yazarız. Şap payı ölçünün içinde eritilmez.

Kat kat döşeme kesimi ve sıra kararı

Sıra çoğu işte yukarıdan aşağıdır. Üç sebebi var: alt katlardaki sağlam döşemeler siz üstte çalışırken hem platform hem koruma görevi görür, moloz ve ekipman tek dikey hatta toplanır, bir de parçayı askıya almak için gereken üst nokta hâlâ yerindedir. Aşağıdan yukarı çalışmak gerekirse her kat için ayrı iskele ve ayrı askı düzeni kurulur, süre uzar.

Bir katta önce köşelere karotla delik açılır; bu delikler hem testerenin girişini hem sapan geçişini sağlar. Sonra kalınlığa göre yöntem seçilir.

• Duvar testeresi: Ray üstünde çalışan elmas daire. Yaklaşık 20-25 cm'e kadar tek taraflı, daha kalınlarda iki taraflı. Düz kenar ve temiz köşe verir; kuyuda ilk tercihimiz budur.
• Halat (tel) kesme: Kalın plak, kiriş kesişimi ya da testerenin dönemeyeceği yerler. Kalınlık sınırı pratikte yoktur, karşılığı hazırlık süresidir.
• Karot ve halka testere: Köşe ve sapan delikleri, tesisat geçişleri, köşenin tam dibine inilmesi gereken dar noktalar.

Parçayı tek parça mı alacağız yoksa bölecek miyiz, bunu ağırlık belirler. Kaba hesap basit: alan çarpı kalınlık çarpı beton birim ağırlığı. 1,60 x 1,80 metrelik bir boşluk, 15 santim plakta bir tonun üstünde demektir. Bir tonluk parçayı dar merdiven boşluğunda askıya alıp indirmek çoğu binada mümkün değil; o yüzden parçayı dörde ya da altıya böler, her birini ayrı sapanlarız. Bölmek metrajı artırır ama askı düzenini emniyetli tarafta tutar; metraj artışı katlanılabilir, kontrolsüz inen bir ton beton değildir.

Askıya alma: kesilen parça nereye gidecek

Kesimden önce cevaplanması gereken soru "nasıl keseceğiz" değil, "kesilen parça nereye gidecek"tir; ciddi kazaların büyük kısmı testereden değil serbest kalan parçadan çıkar.

İki yöntemden biriyle çalışırız. Üstten askıda, parçanın ağırlık merkezine göre açılmış karot deliklerinden geçirilen sapanlar üstteki sağlam döşemeye ya da oraya oturtulan çelik traverse bağlanır, zincirli caraskalla gerginlik alınır. Parça, son kesim tamamlanmadan yükünü askıya devretmiş olur; testere çıktığında hareket etmez. Askı noktası kimyasal ankrajla alınacaksa priz süresine uyulur ve çekme kontrolü yapılır, "tutar herhâlde" ile geçilmez. Alttan desteklemede ise alt kattan ayarlı dikmeler ve kalasla parçanın altı yastıklanır, kesim bitince dikmeler kademeli boşaltılarak parça kontrollü indirilir. Dar merdiven boşluklarında çoğunlukla ikisini birlikte kullanırız.

Parça kata indikten sonra iş bitmiyor. Asansör henüz yok, yani moloz merdivenden inecek. Büyük parçalar katta hidrolik kırıcıyla taşınabilir boyuta getirilir, demiri kesilir, araba ve iki kişiyle indirilir. Çoğu kişi işin ağır kısmının kesim olduğunu sanıyor; oysa bina içi moloz taşıması genelde kesimden uzun sürer ve takvimi belirleyen asıl kalem odur. Molozun nerede birikeceği ve ne zaman dışarı çıkacağı program yapılırken konuşulmazsa iş üçüncü gün merdivende tıkanır.

Düşme güvenliği ve dolu binada çalışma düzeni

Bir katı kestiğiniz anda binada yeni bir düşme noktası oluşur ve o nokta siz gittikten sonra da orada durur. İşin en çok ihmal edilen tarafı budur. Uyguladığımız düzen şu:

• Kesimi biten her boşluk aynı vardiya içinde kapatılır. Geçici kapak tek kat kontrplak değil; çerçeveli, kenardan taşan, sabitlenmiş kapaktır.
• Çalışılan katta ara elemanlı ve topuk levhalı çevre korkuluğu kurulur.
• Ekip paraşüt tipi emniyet kemeri takar, çift kancalı lanyard ile önceden belirlenmiş üst noktaya bağlanır.
• Bir alt kat yasak bölgedir, bariyerle kapatılır; düşen bir el aleti bile aşağıda ciddi sonuç doğurur.
• Akşam iş bırakılırken açık boşluk bırakılmaz.
• Binada oturan varsa kat sakinleri bilgilendirilir; merdivenden gece geçen kişi orada boşluk olduğunu bilmez.

Ters giden nokta genelde şu: işe bir gün ara verilir, kapak "yolumuza çıkıyor" diye kaldırılır ve boşluk sahipsiz kalır. Ara verilecekse boşluğun kapatılması iş programının parçasıdır, ekstra bir nezaket değil.

Su da bu başlığın parçası. Elmas kesim su ile soğutulur ve su, döşemeyi delerken alt kata geçme eğilimindedir; dolu binada asıl şikâyet buradan çıkar. Kesim hattının çevresine set çeker, toplama kanalı ve vakumlu emiş kullanır, alt katta hattın altını brandayla koruruz. Yine de "alt katta tek damla olmaz" demem; neyi garanti etmediğimizi baştan söylemeyi tercih ederim.

Ölçü toleransı: hangi hata affedilir, hangisi affedilmez

Kuyu ölçüsünü biz belirlemiyoruz, asansör firması veriyor. Ama verilen ölçü çoğu zaman net kuyu ölçüsüdür: sıva ve kaplama bittikten sonra kalması gereken iç ölçü. Bizim açacağımız kaba boşluk ise bunun üstüne sıva ve imalat payı eklenerek bulunur. İki ölçüyü karıştırmak, bu işte en pahalıya patlayan hatadır.

Toleransın yönü de simetrik değildir. Eksi tolerans yoktur. Kuyu iki santim dar çıktıysa ray konsolu ya da kapı kasası sığmaz; çözüm boşluğu yeniden tıraşlamak, yani bütün ekibi dolu binaya ikinci kez sokmaktır. Artı yöndeki sapma daha yönetilebilirdir ama sınırsız değildir: kapı lentosu ve ray braket mesafesi belli bir noktadan sonra fazlalığı kaldırmaz, ilave imalat gerekir. Bu yüzden kesime başlamadan önce ölçüyü asansör firmasından yazılı alırız; hangi ölçünün kaba hangisinin net olduğu, kuyu dibi derinliği, baş boşluğu, kat kapısı genişliği ve lento kotu tek tek yazılır. Telefonda söylenen ölçüyle beton kesmiyoruz.

Bir de düşeylik toleransı var ki gözle fark edilmez, sonra ortaya çıkar. Her katta birkaç milimetrelik kayma tek başına önemsiz görünür; üst üste bindiğinde on metrede santimlere çıkar ve kendini ray hizasında gösterir. Kesimi biten her kattan sonra eksene geri döner, kontrol ederiz. Bir kat kaydıysa sonraki katta telafi edilebilir; beş kat sonra fark ederseniz düzeltilecek olan beştir.

Fiyat neye göre belirlenir

Asansör boşluğu kesiminde sabit liste fiyatı yoktur, iki bina birbirine benzemez. Keşif yapmadan verilen net rakam ya baştan şişiktir ya da sahada değişir. Fiyatı belirlerken baktığımız kalemler şunlar:

• Metraj: Kat sayısı ile boşluk çevresinin çarpımı. Asıl birim kesim uzunluğudur, boşluk alanı değil.
• Kalınlık: Kesim derinliği yöntemi belirler; belli bir kalınlıktan sonra iki taraflı çalışma ya da halat kesim devreye girer.
• Donatı yoğunluğu ve beton sınıfı: Sık donatılı ve yüksek dayanımlı betonda elmas segman tüketimi ve kesim süresi artar.
• Erişim ve çalışma penceresi: Ekipman kaç kat merdiven çıkacak, bina dolu mu, iş gündüz mü geceye mi kalacak.
• Moloz: Katta mı kalacak, aşağı mı inecek, hafriyat dahil mi. Bina içi taşıma en çok emek yiyen kalemdir.
• Koruma ve güçlendirme: Korkuluk ve geçici kapak; statik projede çelik çerçeve ya da ankraj isteniyorsa ayrı iş kalemidir.

Kat sayısı, boşluk ölçüsü, döşeme kalınlığı, binanın dolu olup olmadığı ve birkaç merdiven fotoğrafı elimize geçtiğinde keşif öncesi konuşulabilir bir çerçeve çıkarıyoruz. 0532 659 32 46 numarasından ulaşabilirsiniz; kesin rakamı yerinde görmeden vermeyiz.

Sık Sorulan Sorular

Apartmana sonradan asansör yaptıracağız, merdiven boşluğu dar. Kesimle çözülür mü?

Bazen çözülür, bazen çözülmez. Merdiven kovasının göbeğindeki boşluk, asansör firmasının verdiği net kuyu ölçüsünü sıva ve imalat paylarıyla birlikte karşılıyorsa iş döşeme kesimine kalır. Karşılamıyorsa iki yol var: sahanlıktan yer almak ya da kuyuyu binanın dışına kurmak. Sahanlıktan yer alınırsa merdiven genişliği ve basamak düzeni etkilenir, bu da mimari ve statik karar gerektirir. Ölçü kararı önce verilir, kesim sonra konuşulur.

Kolonun bir köşesi boşluğa giriyor. Sadece o köşeyi kesebilir misiniz?

Hayır. Kolon, kiriş ve taşıyıcı perdede statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan kesim yapmıyoruz, köşesi bile olsa. Onay geldiğinde ve projede güçlendirme tarif edildiğinde işi yaparız. Bu konuda esnemiyoruz, çünkü kesilen bir boyuna donatının etkisini yerinde gözle değerlendirmek mümkün değil.

Kesim sırasında binada oturulabilir mi?

Genelde evet, ama programlı. Gürültülü aşamalar belirli saatlere alınır, çalışılan kat ve bir alt kat kapatılır, merdiven belli aralıklarla geçişe kapanır. Kat sakinlerinin bilmesi gereken tek şey şu: boşluğun bulunduğu kata, kalıcı kapak takılana kadar girilmez.

Kesim binaya zarar verir mi, duvarlar çatlar mı?

Elmas kesim darbesiz çalışır; kırıcı ve balyozla açılan boşluktaki gibi yapıya şok yük binmez, sıva çatlaması riski çok daha düşüktür. Titreşim asıl olarak parça küçültme aşamasında çıkar, onu da mümkün olduğunca kesimle bölerek azaltırız. Yine de eski sıvalı ve zaten çatlaklı duvarlarda hiçbir yöntem "hiç iz kalmaz" demez; işe başlamadan mevcut çatlakların fotoğraflanması iki taraf için de faydalıdır.

Kuyu dibi çukurunu ve baş boşluğunu da siz mi açıyorsunuz?

Kuyu dibindeki beton döşemenin kesilmesi ve baş boşluğu için gereken tavan tıraşlaması bizim işimiz; altındaki zemin kazısı, izolasyon ve kuyu dibi betonu inşaat ekibinin işi. Kuyu dibi temel kotuna yakınsa bu kısım mutlaka mühendis görüşüyle planlanır, temel bölgesinde onaysız kesim yapılmaz.