Eskişehir'de bir binaya numune almaya gittiğimizde duyduğumuz ilk cümle genelde şu oluyor: "Şuradan bir parça alın da beton sağlam mı bakalım." Cümle basit, arkasındaki iş değil. Numunenin çapı, boyu, hangi elemandan çıkarıldığı, laboratuvara nasıl ulaştığı ve sonucun hangi gözle okunduğu; hepsi raporun sonundaki tek bir sayıyı doğrudan değiştiriyor. Yanlış noktadan alınmış bir karot sağlam betonu zayıf gösterebilir, şanslı bir yerden alınan numune de sorunlu bir yapıyı olduğundan iyi gösterebilir.
Bir ayrımı en baştan yapalım: "beton numunesi" dendiğinde iki ayrı iş kastediliyor. Birincisi taze beton dökümünde mikserden alınan betonun kalıplara doldurulup küp veya silindir numune haline getirilmesi. İkincisi sertleşmiş bir yapıdan karot makinesiyle silindir parça çıkarılması. Kentsel dönüşümde konuşulan şey ikincisi. Odunpazarı ve Tepebaşı'ndaki eski yapı stokunda bizim işimiz de bu: numuneyi standarda uygun, hasarsız ve doğru yerden çıkarmak. Sonucu yorumlayıp raporu yazmak inşaat mühendisinin ve lisanslı kuruluşun işi.
Numune Çapı ve Boyu Neye Göre Belirlenir
Karotta iki ölçü belirleyici: çap ve boy. Sahada en çok kullandığımız çap 100 mm civarı. 75 mm gibi küçük çaplar da alınabiliyor ama çap küçüldükçe sonucun saçılması artıyor, yani aynı betondan alınan iki numune arasındaki fark büyüyor. Yer müsaitse büyük çaptan yanayız.
Çapı belirlerken bakılan temel kural agrega dane boyutu. Genel kabul, numune çapının betondaki en büyük agrega danesinin yaklaşık üç katından küçük olmaması. Sebebi basit: içinde iki üç iri çakıl bulunan ince bir numune betonu değil, o çakılların tesadüfünü ölçer. Eskişehir'in eski binalarında zaman zaman iri ve düzensiz agregayla karşılaşıyoruz; oralarda çapı düşürmek doğrudan sonucu bozuyor.
Boy tarafında istenen şey boy/çap oranı. İdeal olan boyun çapın yaklaşık iki katı olması. Oran 2'nin altına indikçe numune deneyde olduğundan yüksek dayanım verir, laboratuvar bunun için düzeltme katsayısı uygular. Oranın 1'in altına düşmesi kabul edilmez, o numune çöpe gider. Sıkıntı en çok döşemelerde çıkıyor: 12-15 cm kalınlıktaki bir döşemeden 100 mm çapında karot alındığında oran zaten 1,5 civarında kalıyor. Kolon ve perde gibi kalın elemanlarda böyle bir sınır olmuyor.
- Numunenin uçları düzgün ve birbirine paralel olmalı; laboratuvar gerekirse uçları keser veya taşlar. Boy hesabında bu kesme payı düşünülmezse numune tıraşlandıktan sonra kısa kalır.
- İçinden donatı geçen numune sonucu aşağı çeker. Delmeden önce donatı tarama cihazıyla demir yerlerini işaretliyoruz.
- Numune ufalanarak çıkıyorsa bu bir aksilik değil bilgidir; o beton zaten zayıftır ve durum tutanağa yazılmalıdır.
Karot Nereden Alınır, Nereden Alınmaz
İşin en çok hata yapılan yeri burası. Karot taşıyıcı sistemi temsil etsin diye alınır, ama aynı zamanda o sistemden malzeme eksiltir. İki şeyi birden gözetmek zorundayız.
Önce mutlak kural: kolon, kiriş ve taşıyıcı perde üzerinde statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan iş yapılmaz. Bu bizde pazarlık konusu değil. "Bir tanecik delik" diye başlayan işler onaysız yapıldığında hem elemanı zayıflatır hem de çıkan sonucun hiçbir resmi geçerliliği olmaz. Numune yerleri, raporu hazırlayan kuruluşun veya projeyi yapan mühendisin belirlediği plana göre işaretlenir; biz o plana göre deleriz.
Genel olarak kaçınılan bölgeler:
- Kolon ve kirişlerin uç bölgeleri: Birleşim noktalarına yakın kısımlar hem donatının en yoğun olduğu hem de deprem yüklerinde en çok zorlanan yerlerdir; buradan malzeme eksiltilmez.
- Kiriş mesnet bölgeleri: Kesme kuvvetinin yüksek olduğu bölgedir, numune için tercih edilmez.
- Donatının ve etriyenin sıklaştığı kesimler: Temiz, donatısız çekirdek çıkarma ihtimali düşüktür.
- Görünür çatlak ve ayrışma olan noktalar: Ayrı bir inceleme konusudur, genel dayanımı temsil etmezler.
- Tesisat güzergâhları: Elektrik borusu ya da su hattı kesmek hem tehlikeli hem de numuneyi geçersiz kılar.
Tercih edilen yerler kolonların orta bölgesi, perde gövdelerinin donatısız kalan kesimleri ve gerektiğinde döşeme alanlarıdır. Numunelerin farklı katlara ve farklı akslara dağıtılması, hepsinin aynı köşeden alınmaması istenir; tek bölgeden alınan grup binanın tamamını temsil etmez. Sulu kesim yaptığımız için alt kata su sızmasına karşı önlem almak ve iş bitiminde deliği uygun tamir harcıyla doldurmak da bu işin parçası.
Eskişehir ve çevresinde işinizi yerinde inceleyelim.
28 Gün Kuralı Ne Anlatır, Karotta Neden Beklenmez
"Beton 28 günde dayanımına ulaşır" cümlesini herkes duymuştur ama çoğu zaman yanlış yere uygulanır. 28 gün kuralı taze beton numunesi içindir. Yeni bir dökümde mikserden alınan beton standart kalıplara (yaygın olarak 150 mm küp ya da 150 mm çapında 300 mm boyunda silindir) tabakalar halinde doldurulur, sıkıştırılır, üstü düzeltilir ve etiketlenir. Numune ilk gün kalıpta kalır, sonra laboratuvarda yaklaşık 20 derece sıcaklıktaki suda kür edilir. Betonun sınıfı bu numunelerin 28 günlük basınç dayanımına göre tanımlanır. Erken bilgi için 7 günde de kırım yapılabilir, ama sınıfın karşılığı 28 gündür.
Karotta durum bambaşka. Karot on beş yıllık ya da kırk yıllık bir binadan alınıyor; betonun yaşı 28 günü çoktan geçmiş. Dolayısıyla karot alındıktan sonra 28 gün beklemek diye bir şey yok. Numune laboratuvara ulaştığında hazırlanır, uçları düzeltilir, ölçüleri kaydedilir ve kısa sürede kırılır. "Karotu aldık, 28 gün sonra sonuç gelecek" diyen olursa ya taze beton numunesiyle karıştırılıyordur ya da laboratuvarın iş yoğunluğundan doğan bir süre kastediliyordur.
Şunu da ekleyelim: beton yaşlandıkça dayanımı bir miktar artmaya devam eder ama "zayıf beton zamanla düzelir" diye bir şey yoktur. Karışım kötüyse, kür yapılmamışsa ya da boşluklu döküldüyse yıllar bunu telafi etmez.
Numunenin Laboratuvara Teslimi
Numune delikten çıktığı anda iş bitmiyor. Etiketleme, taşıma ve teslim biçimi sonucun geçerliliğini belirliyor. Sahada tuttuğumuz düzen şöyle:
- Her numune, çıktığı elemanın adı ve kat bilgisiyle doğrudan üzerine yazılarak işaretlenir. Sonradan hatırlanacağı varsayılmaz.
- Alım tarihi, numunenin alındığı yön ve delik yerleri kat planı üzerinde kayda geçer, fotoğraflanır.
- Numuneler darbe görmeyecek şekilde ayrı ayrı sarılarak taşınır.
- Teslim, tutanakla ve akredite bir laboratuvara yapılır; numuneyi kimin aldığı ve kimin teslim ettiği belli olmalıdır.
İşin ters gittiği yerleri de açık yazalım, çünkü hepsini gördük. En yaygını etiketsiz numune: laboratuvara varan üç numuneden hangisinin hangi kolondan geldiği bilinmiyorsa rapor yazılamaz. İkincisi uç kırılması; numune çıkarken zorlanmış, ucu çatlamış ve bu tutanağa geçmemişse sonuç düşük çıkar, suç betona atılır. Üçüncüsü donatılı numune: tarama yapılmadan delinen kolonda demir kesilir, hem eleman zarar görür hem sonuç bozulur. Dördüncüsü numunenin günlerce sahada beklemesi. Beşincisi numune sayısının veya dağılımının plana uymaması; dört numune isteniyorsa üçüyle iş tamamlanmaz.
Basınç Dayanımı Sonucu Nasıl Okunur
Laboratuvar numuneyi presin altına koyar, kırılana kadar yük uygular ve kırılma anındaki yükü kesit alanına bölerek basınç dayanımını bulur. Sonuç genelde MPa (N/mm²) biriminde yazılır. Raporda gördüğünüz sayı budur. Okurken bilinmesi gerekenler:
- Düzeltmeler uygulanmıştır. Boy/çap oranı 2'nin altındaysa laboratuvar katsayı uygular. Raporda hem ham hem düzeltilmiş değer varsa, değerlendirmede kullanılan düzeltilmiş olandır.
- Karot dayanımı, aynı betonun standart numune dayanımından bir miktar düşük çıkabilir. Delme sırasındaki mikro hasar ve numunenin yapıdaki gerçek koşulları taşıması bunun sebebidir; mühendis bunu bilerek değerlendirir.
- Tek numuneye bakılmaz. Grubun ortalaması, en düşük değeri ve değerlerin birbirine yakınlığı birlikte okunur. Üç numuneden ikisi yüksek biri çok düşükse bu, betonun binanın her yerinde aynı olmadığını gösterir; ortalamadan daha önemli bir bulgudur.
- C25/30 gibi gösterimlerde iki sayı vardır; ilki silindir, ikincisi küp numune karşılığıdır. Karşılaştırma yaparken hangi numune tipinden söz edildiğine dikkat edilir.
Şunu da net söyleyelim: basınç dayanımı binanın güvenli olup olmadığını tek başına söylemez. Donatı düzeni, kesit ölçüleri, kat planındaki düzensizlikler ve zemin bilgisi de hesabın içindedir. Yüksek dayanımlı beton, donatısı yetersiz bir kolonu güvenli hale getirmez.
Kentsel Dönüşüm ve Riskli Yapı Raporunda Karotun Yeri
Riskli yapı tespiti yetkilendirilmiş kuruluşlarca yürütülen bir süreç ve karot bunun sadece bir parçası. Kuruluş kolon kesitlerini ölçer, sıva sıyırarak donatı düzenini ve etriye aralıklarını tespit eder, zemin bilgisini derler; betonun gerçek dayanımı için de karot aldırır. Numune sayısı ve yerleri bu kuruluşun planına göre belirlenir, sahada gelişigüzel karar verilmez.
Bizim rolümüz sınırlı ve net: plana uygun noktalardan, standarda uygun ölçülerde, elemanı en az zorlayacak şekilde numune çıkarmak, deliği kapatmak, numuneyi kayıtlı biçimde teslim etmek. Kolon, kiriş ve taşıyıcı perde söz konusu olduğunda statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan iş yapmadığımızı burada da tekrar edelim; onaysız alınan numune raporda kullanılamaz.
Apartman tarafındaki gerçekleri de yazalım. Numune alımı gürültülü ve suludur, kat sakinlerinin önceden bilgilendirilmesi gerekir. Bazı dairelerde kolonun önü dolap, tezgâh ya da fayansla kapalıdır; planda işaretli nokta sahada erişilemez olabilir ve alternatif nokta yine mühendis onayıyla belirlenir. Sonuç beklenenin altında çıkarsa bu, kimsenin işi kötü yaptığı anlamına gelmez; binanın gerçeğini gösterir.
Eskişehir ve ilçelerindeki karot ve numune alım işleriniz için 0530 030 50 26 numarasından bize ulaşabilirsiniz. Elinizde numune planı ve onay yazısı varsa ilk konuşmada paylaşmanız sahada sürpriz çıkmasını engeller.
Sık Sorulan Sorular
Karot alınan delik sonradan kapatılıyor mu?
Evet, kapatılması işin parçasıdır. Numune çıkarıldıktan sonra delik temizlenir ve uygun tamir harcıyla doldurulur. Boş bırakılan delik içeri su ve nem alır, donatının korumasız kalmasına yol açar.
Karot almak binaya zarar verir mi?
Doğru yerden, doğru çapta ve onaylı plana göre alındığında taşıyıcı sistemde anlamlı bir zayıflama oluşturmaz; numune yerleri zaten bunun için seçilir. Zarar, yanlış bölgeden alındığında ya da donatı kesildiğinde çıkar. Bu yüzden kolon, kiriş ve taşıyıcı perdede statik proje veya yapı denetim onayı olmadan işlem yapmıyoruz.
Kaç numune alınması gerekir?
Sabit bir sayı vermek doğru olmaz. Numune sayısı binanın kat adedine, taşıyıcı sistemine ve raporu hazırlayan kuruluşun planına göre değişir. Genel mantık, numunelerin farklı katlara ve akslara dağıtılarak binanın tamamını temsil etmesidir. Sayıyı ve yerleri belirleyen taraf her zaman mühendis veya lisanslı kuruluştur.
Numune alındıktan kaç gün sonra sonuç çıkar?
Karotta 28 gün beklenmez, beton zaten yaşlıdır. Numune laboratuvara ulaştıktan sonra hazırlanıp kırılır ve sonuç kısa sürede raporlanır. Süreyi belirleyen laboratuvarın iş programıdır, betonun yaşı değil. 28 gün kuralı yeni dökülen betondan alınan küp veya silindir numuneler için geçerlidir.
Numunenin içinden donatı çıkarsa ne olur?
İçinden donatı geçen numune dayanımı olduğundan düşük gösterebilir ve çoğu durumda değerlendirmeye alınmaz, yeni numune istenir. Bunu önlemek için delmeden önce donatı taraması yapıp demir güzergâhlarını işaretliyoruz. Yine de beklenmedik bir demirle karşılaşılırsa durum tutanağa yazılır ve laboratuvara bildirilir; saklanacak bir şey değildir.
